Anne baba tutumları: otoriter, demokratik, aşırı serbest ve ilgisiz (1-18 yaş)

“Çok mu sertim, yoksa fazla mı serbest bırakıyorum?” Dört temel anne baba tutumu iki soruyla ayrılır: çocuğunuza ne kadar sıcak davranıyorsunuz ve ne kadar net sınır koyuyorsunuz? İkisini birlikte yapan demokratik tutum, araştırmaların çoğunda çocuk için en iyi sonuçlarla birlikte görülür. Ama bu bir etiket değil; her ebeveyn gün içinde kayar ve değişmek mümkündür.

Otoriter mi, demokratik mi: dört tutumu hangi iki soru ayırır?

İlk soru sıcaklıktır: çocuğunuzu dinliyor, duygusuna yer açıyor, ona ilgi gösteriyor musunuz? İkinci soru sınırdır: kurallar belli mi, beklentinizi söylüyor ve takip ediyor musunuz? Bu iki sorunun cevabı dört farklı tutum çıkarır.

En sık karışan ikili otoriter ve demokratik tutumdur, çünkü ikisinde de kural vardır. Fark, kuralın nasıl konduğundadır: Millî Eğitim Bakanlığının aile bülteni otoriter anne babaları, çocuğun gelişim düzeyini ve isteklerini dikkate almadan kendi uygun gördükleri gibi davranmasını isteyenler olarak tanımlıyor. Demokratik tutumda aynı kural sıcak bir ilişki içinde, kısa bir gerekçeyle konur.

Tabloyu bir teşhis listesi gibi okumayın. Yorgun bir akşam herkes “Beni karıştırma” diyebilir; bir kez söylemek sizi ilgisiz yapmaz. Önemli olan, çoğu gün hangi köşede durduğunuzdur.

Yatma saati itirazına dört tutum nasıl cevap verir?

Akşam dokuz, 5 yaşındaki çocuğunuz “Uykum yok, yatmayacağım!” diyor. Aynı cümleye dört tutum dört farklı cevap verir ve çocuk her birinden başka bir şey öğrenir.

Demokratik cevabın üç parçası vardır: duyguyu adlandırmak, kuralı kısa bir gerekçeyle tutmak ve küçük bir seçim bırakmak. Seçim kuralın kendisi değil, kuralın içindeki ayrıntıdır; yatma vakti değişmez, masalı kimin seçeceği değişebilir. Kural çiğnendiğinde ne yapacağınızı merak ediyorsanız ceza, mola ve ödülün nasıl işlediğini ayrıca anlattık.

Araştırmalar bu tutumlar hakkında ne söylüyor, ne söylemiyor?

Bülten otoriter tutumu anlatırken kesin bir hüküm değil, “olabilirler” diyerek bir eğilim dili kullanıyor. Pinquart ve Kauser'in kültürler arası karşılaştırması, demokratik tutumun dünyanın her bölgesinde en az bir olumlu sonuçla, otoriter tutumun ise en az bir olumsuz sonuçla ilişkili olduğunu; ama bu bağın bazı kültürlerde daha zayıf kaldığını gösteriyor. Kısacası yön belli, ama hiçbir çocuk yalnızca anne babasının tutumuyla açıklanamaz.

Anne ile baba farklı tutumdaysa ortak kural nasıl kurulur?

Bir ebeveynin daha sert, diğerinin daha yumuşak olması çok yaygındır; anneanne, babaanne ya da dede de işin içine girince farklar artar. Çocuğu zorlayan farklı tarzlar değil, kuralın kişiye göre değişmesidir. Bakanlığın bülteni demokratik tutumu anlatırken anne babaların davranışlarının birbiriyle tutarlı ve kararlı olmasını vurguluyor.

1. Farkı çocuğun önünde değil, sonra konuşun. O anda diğerinin kararını bozmayın; “Bunu akşam konuşalım” demek yeterli.
2. Üç ila beş ortak kural seçin ve yazın. Yatma saati, ekran, ödev gibi her gün tekrar eden konular yeterli; her ayrıntıda anlaşmanız gerekmez.
3. “Annene sor”, “Babana sor” oyununu bitirin. Çocuk bir ebeveynden alamadığını diğerinden istediğinde “Biz bu konuyu konuştuk” deyin.
4. İyi polis, kötü polis rolünü bırakın. Sınırı hep aynı kişi koyuyorsa o kişi soğuk, diğeri serbest görünür; sıcaklığı da sınırı da ikiniz paylaşın.
5. Fazla serbest olduğunuzu düşünüyorsanız tek bir kuralla başlayın. Örneğin 8 yaşındaki çocuğunuz her akşam tablet süresini uzatıyorsa yalnızca o kuralı seçin ve iki hafta boyunca her gün aynı sözlerle uygulayın; ilk günler itiraz artabilir. Bu sürenin sonunda hiçbir şey değişmediyse kuralı daha kolay uygulanır bir adıma indirin ya da çocuğunuzla yeniden konuşun.

Sınır ve söz hakkı yaşa göre nasıl değişir?

Sıcaklık her yaşta aynı kalır; değişen, sınırın nasıl konduğu ve çocuğa ne kadar söz bırakıldığıdır. Küçük çocukta sınırı çoğunlukla siz koyarsınız, ergenlikte kuralı birlikte konuşursunuz.

Ergenlikte denetim bir saat kuralından çok “nerede, kiminle” sorusuna ve güvene dayalı konuşmaya dayanır. Gencin itiraz etmesi tutumunuzun başarısız olduğunu göstermez; söz hakkının büyümesinin doğal bir parçasıdır. Bu dönemin diğer konuları için 12-18 yaş rehberine göz atabilirsiniz.

Bağırma ve kavgalar sürüyorsa ne zaman bir uzmandan destek almalı?

Her ebeveyn zaman zaman sesini yükseltir ya da tutarsız davranır; bu, kalıcı bir sorun olduğunu göstermez. Destek almayı düşünmenin zamanı, aynı döngü kırılamadığında gelir: azarlama, bağırma ve küçük düşürme evde günlük bir alışkanlığa dönüştüyse ya da eşinizle tutum farkı her gün kavgaya yol açıyorsa.

İstanbul İl Millî Eğitim Müdürlüğünün veli broşürü, duygusal şiddetin “en az fiziksel şiddet kadar çocuklarda hasar oluşturabilmektedir” diye uyarıyor.

Çocuğunuzun davranışı ya da ruh hâli sizi uzun süredir kaygılandırıyorsa çocuk hekiminizle ya da okulun rehberlik servisiyle görüşün. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının il müdürlükleri de Modüler Aile Eğitim Programı kapsamında “Çocuk Yetiştirme Tutumları” eğitimleri düzenliyor.

Resmî kurumlar ne diyor?

T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Alo 183 Şiddetle Mücadele Hattı aracılığıyla aile, kadın ve çocuklara yönelik hizmetlere ilişkin çağrıları değerlendirerek rehberlik ve danışmanlık hizmeti sunduğunu ve hattın 7 gün 24 saat çalıştığını belirtiyor. Çocuğunuzun güvenliği o anda tehlikedeyse 112'yi arayın.

Ebeveynlik ve aile rehberimizde ev içi iletişimle ilgili başka yazılar da bulabilirsiniz.