Çocuğa ceza vermek işe yarar mı? Ceza, mola ve ödül (1-12 yaş)

“Bir daha yaparsan tabletini alırım!” dediniz ama ertesi gün aynı kavga mı yaşandı? Çocuğa ceza vermek çoğu ailede ilk akla gelen yoldur, oysa tek başına en az işe yarayan da odur. 1-12 yaşta en iyi sonucu iyi davranışı fark edip ödüllendirmek, gerektiğinde kısa bir mola ve davranışla bağlantılı küçük sonuçlar verir.

Ceza, mola, ödül: hangisi ne işe yarar?

Üç yöntem aynı işi yapmaz. Ödül, görmek istediğiniz davranışı çoğaltır; mola, zarar veren davranışı durdurur ve herkese sakinleşme zamanı verir. Ceza ise yalnız kısa, sakin ve davranışla bağlantılı bir sonuç olduğunda işe yarar.

Millî Eğitim Bakanlığı'nın olumlu disiplin broşürü disiplini çocuğu her yönden kontrol altına almak değil, davranışlarının sonuçlarını kabul etmesine ve öz denetim geliştirmesine yardım etmek olarak tanımlar.

Pratikte bu, günün büyük kısmında iyi davranışı yakalamak demektir. “Kardeşine sıra verdin, çok güzel” gibi kısa ve somut bir övgü, genel bir “aferin”den çok daha fazla işe yarar. Mola ve sonuç ise ancak bu zeminin üstünde anlam kazanır.

Yaşa göre hangi yöntem?

Aynı yöntem her yaşta aynı işlemez. 2 yaşındaki bir çocuk “yarın parka gitmeyeceğiz” sonucunu bugünkü davranışıyla bağdaştıramaz. 10 yaşındaki çocuk ise kuralı koymaya kendisi katılınca daha çok uyar.

Küçük çocukta sonuç birkaç dakika içinde gelmelidir; büyüdükçe çocuk gün sonuna kadar bekleyebilir. Hangi yaşta olursa olsun, bir sonucu ancak gerçekten uygulayabilecekseniz söyleyin.

Yaşa özel öneriler için 3-6 yaş ve 9-12 yaş sayfalarına da bakabilirsiniz.

Mola adım adım nasıl uygulanır?

Mola, çocuğu korkutmak için değil, onu kısa süre ilgiden ve oyundan ayırıp sakinleşmesini sağlamak içindir. Bu yüzden karanlık, kapalı ya da korkutucu bir yer kullanılmaz. Evde bir mola köşesi olarak bir minder ya da küçük bir sandalye yeterlidir.

8 yaşındaki bir çocuk için mola, kendi odasında birkaç dakika sakinleşmek olabilir. Amaç yine aynıdır: önce sakinleşmek, sonra konuşmak.

Oksijen Maskesi

Mola bazen en çok size gerekir. Sesinizin yükseldiğini fark ettiğinizde “Ben de biraz sakinleşeceğim” deyip derin bir nefes almak, çocuğunuza öfkeyi yönetmenin en iyi örneğini verir.

Ödül çizelgesi nasıl kurulur, ne zaman ters teper?

Ödül çizelgesi tek ve somut bir hedefle en iyi çalışır. Hedefi çocukla birlikte seçin, her başarıdan hemen sonra bir yıldız verin ve yıldızlar birikince küçük bir ödül verin.

Çizelgeyi göz hizasına asın ve yıldızı çocuğun kendisi yapıştırsın; başarıyı görmek başlı başına bir ödüldür. İlk hafta hedef kolay olsun ki çocuk kazanmanın tadını alsın.

Çizelge ters de tepebilir. Her davranış ödüle bağlanırsa çocuk “Bunu yaparsam ne alırım?” diye sormaya başlar; bakanlığın broşürü de hep maddi ödül verilmesinin her iyi davranıştan sonra ödül beklentisi doğurduğunu hatırlatır.

İşin Bilimi

Çocuk, ardından hoş bir şey gelen davranışı daha sık tekrarlar ve en güçlü ödül sizin ilginizdir. Görmezden gelinen iyi davranış azalır, bağırarak ilgi gören kötü davranış çoğalır. Ödül de sonuç da davranıştan hemen sonra ve her seferinde aynı biçimde geldiğinde en çok etki eder.

Resmî kaynak

Ebeveynler kurallar konusunda farklı zamanda farklı uygulamaları onaylamadıklarını belirtmeli ve tutarlı olmalıdırlar.

Hangi cezalardan kaçınmalı?

Ceza verecekseniz kısa, hemen ve davranışla bağlantılı olsun. Boyayla duvarı çizen çocuk duvarı sizinle birlikte siler; bisikletle kurala uymayan çocuk o gün bisiklete binmez. Dayak, aşağılama ve korkutma ise hiçbir yaşta işe yaramaz.

İstanbul İl Millî Eğitim Müdürlüğü'nün veli broşürü saldırgan davranışların bile dayakla cezalandırılmaması gerektiğini vurgular.

Sınır koymayla ilgili diğer yazılar için söz dinleme ve sınırlar bölümüne göz atabilirsiniz.