lumiya.com.tr
Duyguyu anlamak, bağı güçlendirir
Kendine güvenmiyor, denemekten kaçıyor: 3-12 yaşta özgüveni destekleme rehberi
“Ben yapamam” deyip vazgeçen çocuğa evde nasıl destek olursunuz? Özgüvenin neden sarsıldığını, yaşa göre farkları, ülkelerin önerilerini ve dikkat gerektiren işaretleri anlatıyoruz.
Genel Bilgilendirme: Genel bilgidir, kişiden kişiye değişebilir. Kararlarınız için doktorunuza ya da bir uzmana danışın.
Kısaca
- Özgüven doğuştan sabit bir özellik değildir; çocuğun denediği ve atlattığı her zorlukla büyür.
- Denemekten kaçmak çoğu zaman tembellik değil, başarısız olma korkusudur.
- Sonucu değil çabayı fark etmek ve çocuğu başkalarıyla kıyaslamamak en etkili iki alışkanlıktır.
- “Yapamam” dendiğinde işi küçük adımlara bölmek, zorlamaktan ya da onun yerine yapmaktan daha iyi işler.
Lumiya Editör Ekibi5 kaynağa dayanırEditoryal ilkelerimiz
Çocuğunuz yeni bir oyuna katılmadan kenarda mı bekliyor, “Ben yapamam” deyip hemen vazgeçiyor mu? 3-12 yaşta bu çok sık görülür ve özgüven öğrenilebilen bir beceridir. En etkili destek, işi küçük adımlara bölmek, sonucu değil çabayı fark etmek ve çocuğu başkalarıyla kıyaslamamaktır.
Çocuk neden kendine güvenmez, denemekten kaçar?
Denemekten kaçmak çoğu zaman tembellik ya da inat değildir. Çocuk “Ya yapamazsam?” diye düşünür; hiç denemezse hata da yapmamış olur.
Bazı çocuklar mizaç olarak daha temkinlidir ve yeni ortama ısınmak için zamana ihtiyaç duyar. Sık eleştiri, sürekli düzeltme ve kıyaslama ise bu temkini korkuya çevirebilir.
Özgüven, çocuğun “yapabilirim” duygusudur ve bir işi kendi başına başardığı her deneyimle büyür. Hata yapmasına izin verilen çocuk, hatanın dünyanın sonu olmadığını yaşayarak öğrenir; bu yüzden özgüven övgü sözlerinden çok, denenmiş ve atlatılmış zorluklardan beslenir.
Çocukla birlikte geçirilen zamanlarda çocuğun başarılarından, gösterdiği çabadan, olumlu yönlerinden bahsetmek, çocuğu eleştirmemek ve başka çocuklarla kıyaslamamak oldukça önemlidir.
Yaşa göre özgüven
-
“Ben yaparım!”
Her şeyi kendi yapmak ister ama sabrı kısadır. Ceketini giymek, masaya tabak koymak gibi küçük işler özgüvenin ilk tuğlalarıdır.
-
Okul ve kıyaslama
Kendini arkadaşlarıyla ölçmeye başlar: okuma hızı, notlar, oyun becerisi. “Ben aptalım” gibi sözler bu dönemde duyulabilir.
-
Görünüm ve aidiyet
Grupta nasıl göründüğü önem kazanır. Alay edilmekten korktuğu için yeni şeyleri denemekten kaçabilir.
Evde özgüveni nasıl desteklersiniz?
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın rehberi, çocuğu cesaretsiz ve güvensiz yetiştirmenin yollarını ironik bir listeyle sayar. Listede her şeyin en mükemmelini istemek, her işte kusur bulmak, akraba çocuklarıyla kıyaslamak ve hataları herkesin önünde yüzüne vurmak var. Özgüveni desteklemek, bu listenin tam tersini yapmaktır.
Her gün uygulanabilecek 5 adım
-
Yaşına uygun bir görev verin
“Çorap çekmecesi senin sorumluluğunda.” Kendi başına bitirdiği iş, “yapabilirim” duygusunu somutlaştırır.
-
İşi küçük adımlara bölün
Bisiklete tek seferde binmesini beklemeyin: önce denge, sonra pedal, sonra kısa bir tur.
-
Çabayı söze dökün
“Pes etmedin, üç kez denedin.” Sonucu değil, gösterdiği emeği ve kullandığı yolu anlatın.
-
Hata için güvenli alan açın
Kendi hatanızı paylaşın: “Bugün yemeği yaktım, yarın ocağı kısık tutacağım.” Hatanın düzeltilebileceğini görür.
-
Seçim hakkı tanıyın
“Mavi tişörtü mü giymek istersin, yeşili mi?” Küçük kararlar, karar verme kasını çalıştırır.
Övgü mü, cesaretlendirme mi?
“Aferin, sen çok zekisin!” gibi kişiliğe yönelik övgü, çocuğu bir sonraki denemede “Ya zeki görünmezsem?” korkusuna itebilir. “Yapbozun kenarlarından başlaman işe yaradı” gibi ne yaptığını anlatan sözler ise ona tekrar kullanabileceği bir yol gösterir.
Okul ve öğretmenle iş birliği
Çocuğunuz sınıfta söz almaktan ya da yeni bir etkinliğe katılmaktan kaçınıyorsa öğretmeniyle konuşun. Evde işe yarayan küçük adımlar okulda da uygulanabilir: önce küçük bir görev, sonra biraz daha büyüğü.
Millî Eğitim Bakanlığı'nın aile programı, ebeveynlerin hata yapma ve hatadan öğrenme fırsatı tanıyan ifadeler kullanmasını önerir. Aynı dili evde ve okulda duymak, çocuğa tutarlı bir mesaj verir.
Farklı ülkelerin kurumları ne öneriyor?
Özgüven konusunda farklı ülkelerin resmî ve yetkin kurumları şaşırtıcı ölçüde aynı noktada buluşuyor.
Ülke ve kurum | Öne çıkan öneri |
|---|---|
Türkiye — Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı | Çocuğun çabasından ve olumlu yönlerinden söz edin; onu başka çocuklarla kıyaslamayın. |
ABD — Amerikan Pediatri Akademisi | Yalnız hedefe ulaştığında değil, çabası için de övün; hata yapınca yenilmiş değil rahat hissetsin. |
Hollanda — Nederlands Jeugdinstituut | Çocuk bir şeyi denediğinde de övün; küçük adımlar ve önce gösterip sonra bırakmak özgüveni büyütür. |
Ortak mesaj açık: sonuca değil çabaya bakmak, kıyaslamadan kaçınmak ve çocuğa kendi başına deneyeceği alan bırakmak.
Çocuğunuz “yapamam” dediğinde ne yapmalı?
O anda ikna etmeye ya da zorlamaya çalışmayın. Önce duyguyu adlandırın, sonra işi küçültün: “Zor görünüyor, anlıyorum. Sadece ilk basamağı birlikte deneyelim mi?”
Yapmayın | Bunun yerine |
|---|---|
“Bu kadar basit şeyi yapamıyor musun?” demek | “Zor geldi, değil mi? Nereden başlayalım?” diye sormak |
Kardeşi ya da arkadaşıyla kıyaslamak | Kendi dünüyle kıyaslamak: “Geçen hafta iki sayfa okuyordun, bugün üç.” |
İşi hemen onun yerine yapmak | İlk adımı gösterip devamını ona bırakmak |
Başarısızlığı geçiştirmek: “Boş ver, önemli değil” | Ne öğrendiğini konuşmak: “Bir dahaki sefere neyi farklı yaparsın?” |
Çocuğunuzun çekingenliği sizi sabırsızlandırabilir, hatta kendi çocukluğunuzu hatırlatabilir. Bu çok insani bir duygudur. Onu itmek yerine yanında durmak, özgüvenin en güçlü tohumudur.
Daha fazlası için özgüven bölümüne, yaşa özel öneriler için 3-6 yaş ve 9-12 yaş sayfalarına bakabilirsiniz.
Ne zaman uzmana başvurmalı?
Yeni ortamlarda bir süre çekingen kalmak ve zaman zaman “yapamam” demek olağandır. Aşağıdaki tablo olağan olanla dikkat gerektireni ayırmanıza yardım eder.
Dikkat — uzmana sorun | Olağan |
|---|---|
Neredeyse her yeni durumdan kaçmak, günlük hayatının kısıtlanması | Yeni bir oyuna katılmadan önce bir süre izlemek |
Sürekli “Ben aptalım, kimse beni sevmiyor” gibi kendini küçümseyen sözler | Zor bir ödevde “yapamam” deyip sonra denemek |
Karın ağrısı, uyku sorunu ya da okula gitmek istememeyle birlikte süren kaygı | Kaybedince kısa süre üzülmek |
Arkadaşlardan tamamen çekilmek ya da zorbalığa uğradığına dair işaretler | Övgüye utangaç tepki vermek |
Bu işaretler birkaç haftadır sürüyorsa çocuk hekiminize ya da okulun rehberlik servisine başvurun. Gerekirse çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına yönlendirilirsiniz.
Millî Eğitim Bakanlığı'nın okul öncesi özgüven rehberi, sürekli eleştirilen ve olduğu gibi kabul edilmeyen çocuğun kendini değerli hissetmediğini belirtir. Çocuğunuz kendine zarar vermekten söz ediyorsa ya da acil bir tehlike varsa 112'yi arayın.
Genel Bilgilendirme: Bu içerik uzman kaynaklara dayanan genel bilgiler sunar. Her çocuk, her aile ve her durum farklıdır; burada anlatılanlar kişiden kişiye değişebilir. Çocuğunuzla ilgili kararlar için doktorunuza ya da alanında yetkin bir uzmana danışın.
Bu yazı işinize yaradı mı?
Bu Yaş İçin Araçlar
- Persentil hesaplamaBebeğinin kilosu ve boyu, aynı yaştaki çocuklara göre nerede? Dünya Sağlık Örgütü eğrileriyle saniyede gör.
- Bebek ve çocuk uyku düzeniÇocuğun 24 saatte ne kadar uyumalı, kaçta yatmalı? Resmî öneriye göre hesapla, kendi kaydınla karşılaştır.
- Tuvalet eğitimi çizelgesiNe zaman başlamalı, nasıl hazırlanmalı? Yaşına göre yol haritası, günlük rutin ve yazdırılabilir ödül çizelgesi.
- Bebek gelişim tablosuÇocuğunun yaşındaki çocukların çoğunun yapabildiği şeyleri işaretle; işaretlemediklerini doktorunla konuş.
- Aşı takvimiÜlkeni seç, doğum tarihini gir; resmî takvimi kendi tarihlerinle gör.
- Yaşa göre ekran süresi önerisiÜlkenin resmî kurumuna göre çocuğunun yaşında günde en fazla ne kadar ekran önerildiğini gör; günlük kullanımı girersen öneriyle karşılaştır.
Kontrol Listesi
Popüler Konular
Sık Sorulan Sorular
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
Kaynakça ve İleri Okuma
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
Editoryal Not
Bu yazı genel bilgi verir; her çocuğun mizacı ve yaşadıkları farklıdır. Çocuğunuza özel bir değerlendirme için çocuk hekiminize, okulunuzun rehberlik servisine ya da çocuk ruh sağlığı alanında yetkin bir uzmana danışın.
