Çocuklarda gece terörü (1-8 yaş): uykuda çığlık atıyor ama uyanmıyor

Saat 22.00'yi henüz geçmiş; çocuğunuz yatakta doğrulmuş, gözleri kocaman açık, çığlık atıyor ve yanına gittiğinizde sizi tanımıyor gibi. Bu büyük olasılıkla gece terörüdür (uyku terörü de denir): derin uykudan yarım bir uyanma.

Korkutucu görünse de çoğu çocukta zararsızdır. Yapmanız gereken kısaca şu: uyandırmayın, sakin kalın, çevreyi güvenli tutun ve geçmesini bekleyin; çoğu birkaç dakika ile 20 dakika arasında sürer.

Gece terörü mü, kâbus mu, yoksa nöbet mi?

Ebeveynin aklına üç ihtimal gelir ve en kolay ipucu saattir: gece terörü gecenin ilk saatlerinde, kâbus sabaha doğru görülür.

İstanbul Tıp Fakültesi'nin çocuk nörolojisi derlemesi saati de verir:

Tipik olarak gecede bir kez olur. Çocuk uykuya daldıktan yaklaşık 1,5-2 saat sonra çığlıklar atmaya, soğuk terlemeye başlar

Kâbusla farkı altı noktada:

Tablodaki terleme, çok hızlı nefes ve hızlı kalp atışı, MedlinePlus'ın gece terörü için saydığı belirtilerdir. Korkutucudurlar ama tek başlarına acil durum değildir.

Birçok ebeveyn bunun bir nöbet olmasından da korkar. Aynı derleme gece terörünün özellikle frontal lob epilepsisinden ayrılması gerektiğini yazar: orada çığlıktan çok hareketler ön plandadır. Hangi durumda doktora gideceğinizi yazının sonundaki doktor tablosu gösteriyor.

Gece kalkıp yanınıza gelen, konuşabilen ve sizi tanıyan çocuk ise gerçekten uyanmıştır; bu başka bir durumdur ve 6-9 yaş gece uyanmaları yazımızda anlatılır. Kâbus gören çocuğu yatıştırmayı da kâbuslar ve uyku sorunları bölümümüzde ele alıyoruz.

Gece terörü anında ne yapmalı?

O dakikalarda amaç çocuğu uyandırmak değil, anı güvenle atlatmaktır.

Gece terörü anında 5 adım

1. 01

   Önce kendiniz sakinleşin

   Çocuğunuz acı çekmiyor, uyuyor. Sizin paniğiniz onu yarı uyandırıp daha çok korkutabilir.

2. 02

   Uyandırmaya çalışmayın

   Sarsmayın, yüzüne su serpmeyin, “Uyan, bak bana!” demeyin. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi'ne (NHS) göre uyandırmaya çalıştığınız çocuk sizi tanımayabilir ve teselli etmeye çalıştıkça daha çok üzülebilir.

3. 03

   Çevreyi güvenli tutun

   Yataktan düşmesin, merdivene ya da cama yönelmesin; yakındaki sert ve keskin eşyaları uzaklaştırın. Çırpınıyorsa sıkıca tutmak yerine ona biraz alan bırakın.

4. 04

   Işık loş, yanında sessizce tek kişi

   Bütün ışıkları yakıp odayı kalabalıklaştırmayın. Konuşmaya ve sarılmaya çalışmayın, yanında sessizce durun; NHS de bu dakikalarda çocukla konuşmamayı önerir.

5. 05

   Bitince yatırın, sabah sorgulamayın

   Çoğu çocuk birkaç dakika içinde, hiçbir şey olmamış gibi uykusuna döner. Sabah “Dün gece neden bağırdın?” diye sormayın; hatırlamıyorsa konuyu açmayın.

Çocuğunuz bir gece anneannesinde, babaannesinde ya da bakıcıyla kalacaksa bu adımları onlara da anlatın. Tek cümle yeter: “Bağırırsa uyandırmayın, ışığı loş tutup yanında bekleyin.” Böylece kimse panikle çocuğu uyandırmaya çalışmaz.

Neden olur, ne zaman geçer?

Gece terörünün kesin nedeni bilinmiyor, ama tetikleyiciler iyi biliniyor. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin rehberi MedlinePlus ateşi, uykusuzluğu ve stresli dönemleri sayar; gece terörü ailede de görülebilir. 4 yaşındaki bir çocukta yorucu bir bayram günü ya da ateşli bir hafta bu geceleri artırabilir.

Gece terörü bir “kötü rüya” değildir: çocuğunuzun korkunç bir şey gördüğü ya da bir şeyden korktuğu anlamına gelmez.

Gece terörü yaşla nasıl değişir?

1. 1-2 yaş

   Başlayabilir

   İstanbul Tıp Fakültesi derlemesi gece terörünü süt çocukluğu döneminin (yaklaşık 2 yaşa kadar) olayları arasında sayar.

2. 3-8 yaş

   En sık dönem

   NHS'ye göre gece terörü en çok bu yaşlarda görülür.

3. Okul çağı ve sonrası

   Seyrekleşir

   Okul çağına doğru azalır; MedlinePlus'a göre 10 yaşından sonra genellikle azalır.

En sık görüldüğü okul öncesi yıllardaki öteki uyku değişikliklerini 3-6 yaş rehberimizde bulabilirsiniz.

Doktora gitmeden önce: gece günlüğü nasıl tutulur?

1-2 hafta basit bir günlük tutun; NHS de nedenleri bulmak için çocuğun ne kadar uyuduğunu da gösteren bir uyku günlüğü önerir. Günlük iki işe yarar: doktora götüreceğiniz bilgiyi toplar ve bir sonraki bölümdeki planlı uyandırma için gece terörünün saatini gösterir.

“O sırada ne yaptı?” sütunu doktorun en çok soracağı bilgidir: çığlık mı, kol-bacak hareketi mi öndeydi, sizi tanıdı mı? Mümkünse bir geceyi telefonla kısa bir videoya alın. İstanbul Tıp Fakültesi derlemesi, ayırt etmek gerektiğinde gece boyu yapılan uyku-video kayıtlarından yararlanıldığını belirtir.

Önlemek mümkün mü? Uyku açığını kapatmak ve planlı uyandırma

En güçlü önlem yeterli ve düzenli uykudur, çünkü uykusuz kalan beyin derin uykuya daha hızlı ve daha derin iner. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) önerdiği günlük uyku süreleri şöyledir.

Hafta içi 20.30'da yatan 5 yaşındaki bir çocuk cumartesi 23.00'e kalırsa, o gece bir gece terörü görmek şaşırtıcı olmaz.

Gece terörü hep aynı saatte oluyorsa NHS bir yöntem daha önerir: olağan saatten 15 dakika önce çocuğu kısaca uyandırmak ve bunu 2 hafta boyunca her gece tekrarlamak. Bu, “o dakikalarda uyandırmayın” kuralıyla çelişmez: kısa uyandırma gece terörü başlamadan, çocuk sakin uyurken yapılır.

Önleme planı: önce uyku, sonra uyandırma

1. 01

   Uyku süresini tablodan kontrol edin

   Günlüğün uyku sütunundan bir haftalık ortalama toplam uykuyu (gece + gündüz) hesaplayın; yukarıdaki aralığın altındaysa önce bunu düzeltin.

2. 02

   Yatışı biraz öne alın, hafta sonu da koruyun

   Yatış saatini kademeli olarak öne çekin ve cumartesi-pazar da aynı saatte tutun. Gündüz uykusuna hâlâ ihtiyacı varsa onu erkenden kaldırmayın.

3. 03

   Ekranı yatmadan önce kapatın

   CDC elektronik cihazların yatmadan en az 30 dakika önce kapatılmasını önerir.

4. 04

   Saat sabitse 15 dakika önce uyandırın

   Yöntem, gece terörü her gece hemen hemen aynı saatte başlıyorsa işe yarar: günlükte çoğu gece 21.30 civarında başlıyorsa uyandırma saatiniz 21.15'tir. Başlangıç saati geceden geceye belirgin biçimde değişiyorsa (örnek günlükteki 22.00 ve 22.40 gibi) bu yöntem uygun değildir; uyku düzenine odaklanın.

5. 05

   Hafifçe uyandırın, iki hafta sürdürün

   Omzuna dokunun; gözlerini açıp size bakması ya da bir şey mırıldanması yeter, sonra uykusuna dönsün. Her gece aynı saatte iki hafta tekrarlayın. İki hafta sonunda gece terörü azalmadıysa ya da sıklaştıysa doktorunuzla konuşun.

Gece terörü olan çocuk ne zaman doktora götürülmeli?

Arada bir olan, kendiliğinden geçen ve sabah iz bırakmayan gece terörü bu yaşta olağandır. Aşağıdaki durumlarda aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza gidin; gerekirse çocuk nörolojisine ya da uyku uzmanına yönlendirilirsiniz. Ölçütler MedlinePlus, NHS ve İstanbul Tıp Fakültesi derlemesinden.

Yaş sınırına dikkat: gece terörü en sık 3-8 yaşta görülür ama çoğu çocukta daha küçükken başlar. Bu yüzden NHS, 5 yaşından sonra İLK KEZ başlayan gece terörü için doktora gidilmesini önerir; daha önce başlamış ve 5-8 yaşta süren gece terörü tek başına doktor nedeni değildir.

Dikkat — doktora gidin	Olağan
Sık oluyor ya da uykuyu düzenli olarak bölüyor (biri yeter)	Arada bir oluyor; çocuk da aile de gündüz dinç
5 yaşından sonra ilk kez başladı ya da 12 yaşından sonra sürüyor	5 yaşından önce başladı, yaşla seyrekleşiyor
Gecelerdir süren bir örüntü: çoğu gece birkaç kez oluyor ya da hep çığlıktan çok kol-bacak hareketleri öne çıkıyor	Gecenin ilk saatlerinde, gecede bir kez
Başka belirtiler de var: ör. her gece horlama ve uykuda tekrarlayan kısa nefes duraklamaları ya da gündüz aşırı uykululuk	Gündüz oyununda, iştahında, keyfinde değişiklik yok
Kendini yaraladı ya da yaralanmaya ramak kaldı (yataktan düşme, merdivene yönelme)	Yatakta oturup bağırıyor, sonra uykusuna dönüyor

Bu tablo gecelerdir süren örüntüler içindir; o gece ilk kez kasılma ya da sarsılma görürseniz aşağıdaki ambulans ölçütlerine bakın.

Hızlı nefes ve çırpınma gece teröründe sık görülür. Nöbette ise NHS'nin tarifiyle vücudun ya da bir bölümünün kasılıp sertleştiği, seğirdiği ya da sarsıldığı görülür; gözler bir yana kayabilir, baş bir yana çevrilebilir.

Böyle bir şey görürseniz NHS'nin ilk yardım rehberi şu durumlarda ambulans çağrılmasını söyler: ilk nöbetse, 5 dakikadan uzun sürüyorsa, çocuk ardından tam olarak kendine gelmiyorsa ya da arada kendine gelmeden arka arkaya nöbet geçiriyorsa, ciddi biçimde yaralandıysa ya da nöbetten sonra nefes almakta zorlanıyorsa. Türkiye'de acil numarası 112'dir.

Resmî kurumlar ne diyor?

İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), gece terörünün çoğu çocukta kendiliğinden geçtiğini ve tedavinin nedene bağlı olduğunu belirtir: uyku apnesi gibi uykuyu bozan bir durum varsa asıl tedavi o durumun yönetilmesidir. Tablodaki horlama ve nefes duraklaması satırı bu yüzden önemlidir.