Nachtangst bij je kind (1-8 jaar): gillen in de slaap zonder wakker te worden

Het is net 22.00 uur geweest als je kind rechtop in bed zit, met wijd open ogen, en begint te gillen; als je ernaartoe gaat, lijkt het je niet te herkennen. Waarschijnlijk is dit nachtangst (pavor nocturnus): half wakker worden uit de diepe slaap.

Het ziet er eng uit, maar voor de meeste kinderen is het onschuldig. Kort gezegd: niet wekken, zelf rustig blijven, de omgeving veilig houden en wachten tot het overgaat; meestal duurt dat van een paar minuten tot 20 minuten.

Nachtangst, nachtmerrie of epilepsie?

Ouders denken meestal aan drie mogelijkheden, en het tijdstip is de makkelijkste aanwijzing: nachtangst komt in de diepe slaap van de eerste uren van de nacht, een nachtmerrie tegen de ochtend.

Ook het slaapcentrum van het Slingeland Ziekenhuis legt de oorzaak bij de diepe slaap:

De overgang naar de diepe slaap lijkt niet goed te verlopen bij mensen met nachtangst.

Het verschil met een nachtmerrie zit in zes punten:

Het zweten, het heel snelle ademen en de snelle hartslag uit de tabel horen volgens MedlinePlus gewoon bij nachtangst. Het is eng om te zien, maar op zichzelf geen noodgeval.

De angst voor epilepsie is minstens zo groot.

Kinderneurologie.eu rekent nachtangst tot de aandoeningen die op epilepsie lijken en beschrijft het typische beeld: de episode begint in de eerste twee à drie uur van de nacht, vaak rond hetzelfde tijdstip, en duurt meestal enkele minuten.

In de tabel aan het einde van dit artikel staat wanneer je met nachtangst naar de huisarts gaat.

Een kind dat ’s nachts naar je toe komt, praat en je herkent, is wél wakker; dat is een andere situatie, die we beschrijven in ’s nachts wakker worden bij kinderen van 6 tot 9 jaar. Hoe je een kind troost na een enge droom, lees je in onze artikelen over nachtmerries en slaapproblemen.

Wat doe je op het moment dat je kind nachtangst heeft?

In die minuten is het doel niet je kind wakker te krijgen, maar het moment veilig door te komen. Kinderneurologie.eu waarschuwt dat troosten en wekken de episode juist langer laten duren.

5 stappen bij nachtangst

1. 01

   Word eerst zelf rustig

   Je kind heeft geen pijn, het slaapt. Jouw paniek kan het half wekken en nog banger maken.

2. 02

   Probeer het niet wakker te maken

   Niet door elkaar schudden, geen water in het gezicht en niet roepen ‘Word wakker, kijk me aan!’. Volgens de Britse gezondheidsdienst NHS herkent een kind dat je probeert te wekken je mogelijk niet en raakt het meer van streek naarmate je het probeert te troosten.

3. 03

   Maak de omgeving veilig

   Zorg dat je kind niet uit bed valt of naar de trap of het raam loopt, en haal harde of scherpe spullen weg. Slaat het wild om zich heen, houd het dan niet stevig vast maar geef het wat ruimte.

4. 04

   Gedimd licht, één volwassene stil erbij

   Doe niet alle lampen aan en haal niet het hele gezin erbij. Probeer niet te praten of te knuffelen; blijf stil in de buurt. Ook de NHS raadt aan in deze minuten niet tegen het kind te praten.

5. 05

   Dek je kind daarna toe en vraag er niet naar

   De meeste kinderen slapen binnen een paar minuten verder, alsof er niets gebeurd is. Vraag ’s ochtends niet ‘Waarom gilde je vannacht?’; weet je kind het niet meer, begin er dan ook niet over.

Logeert je kind bij opa en oma of komt er een oppas, leg hun deze stappen dan ook uit. Eén zin is genoeg: ‘Als ze gilt, maak haar niet wakker, houd het licht gedimd en blijf dichtbij.’ Kinderneurologie.eu noemt dat zelfs het belangrijkste: wie weet wat er ’s nachts kan gebeuren, schrikt minder en laat het kind met rust.

Waarom krijgt een kind nachtangst, en wanneer gaat het over?

Waardoor nachtangst precies ontstaat, weet niemand, maar wat het uitlokt is goed bekend.

Kinderneurologie.eu noemt spanning, slaaptekort en koorts; volgens het Slingeland Ziekenhuis heeft een kind met nachtangst vaak een ouder die er vroeger ook last van had. Bij een kleuter van 4 kunnen een druk verjaardagsfeestje, een week met koorts of een paar late avonden op vakantie voor meer onrustige nachten zorgen.

Nachtangst is geen ‘nachtmerrie’: het betekent niet dat je kind iets verschrikkelijks heeft gezien of ergens bang voor is.

Hoe nachtangst verandert met de leeftijd

1. 1-2 jaar

   Kan beginnen

   Volgens de American Academy of Pediatrics (AAP) komt nachtangst het vaakst voor bij peuters en kleuters.

2. 3-8 jaar

   Het vaakst

   Volgens de NHS komt nachtangst op deze leeftijd het meest voor; de eerste klachten beginnen gemiddeld rond 3,5 jaar (Kinderneurologie.eu).

3. Basisschool en later

   Minder vaak

   Rond de basisschoolleeftijd wordt het minder; volgens MedlinePlus neemt het na het tiende jaar meestal af.

Welke andere slaapveranderingen er spelen in de kleuterjaren, waarin nachtangst het vaakst voorkomt, lees je in onze gids voor 3 tot 6 jaar.

Voor je naar de huisarts gaat: zo houd je een nachtdagboek bij

Houd een à twee weken een eenvoudig dagboek bij; ook de NHS raadt een slaapdagboek aan waarin je opschrijft hoe lang je kind slaapt, om oorzaken op het spoor te komen.

Het dagboek doet twee dingen: je verzamelt wat de huisarts wil weten, en je ziet op welk tijdstip de nachtangst begint. Dat tijdstip heb je straks nodig voor gepland wekken.

De kolom ‘Wat deed je kind?’ is wat de huisarts het eerst zal vragen: stond het gillen of het bewegen met armen en benen voorop, herkende je kind je?

Film zo mogelijk een korte episode met je telefoon. Kinderneurologie.eu legt uit dat er soms een EEG wordt gemaakt als het verhaal niet helemaal typisch is, omdat dan aan epilepsie wordt gedacht; een filmpje helpt de huisarts om het verschil te zien.

Kun je nachtangst voorkomen? Slaapachterstand inhalen en gepland wekken

De sterkste bescherming is genoeg en regelmatige slaap, want een oververmoeid brein zakt sneller en dieper weg in de diepe slaap. Het Amerikaanse CDC (Centers for Disease Control and Prevention) adviseert per dag zoveel slaap:

Gaat een kind van 5 doordeweeks om 20.30 uur naar bed en op zaterdag pas om 23.00 uur, dan is een nacht met nachtangst geen verrassing.

Begint de nachtangst steeds rond hetzelfde tijdstip, dan raadt de NHS nog iets aan: je kind een kwartier vóór dat tijdstip kort wekken, twee weken lang elke nacht.

Het Slingeland Ziekenhuis geeft hetzelfde advies, zodat je kind opnieuw aan een slaapcyclus begint. Dit is geen tegenspraak met ‘maak je kind op dat moment niet wakker’: je wekt kort voordat de nachtangst begint, als je kind nog rustig slaapt.

Plan om nachtangst te voorkomen: eerst slaap, dan wekken

1. 01

   Reken de slaap na met de tabel

   Bereken uit de slaapkolom van je dagboek de gemiddelde totale slaap per dag (nacht + dutjes) over een week; zit die onder het bereik in de tabel hierboven, pak dat dan eerst aan.

2. 02

   Vervroeg de bedtijd stap voor stap, ook in het weekend

   Zet bedtijd in kleine stappen eerder en houd die tijd ook op zaterdag en zondag aan. Een middagdutje dat je kind nog nodig heeft, schrap je niet te vroeg.

3. 03

   Zet schermen ruim voor bedtijd uit

   Het RIVM constateerde dat kinderen en jongeren van 8 tot 18 jaar die ’s avonds dagelijks een scherm gebruiken, tot 40 minuten korter slapen, vooral doordat ze later naar bed gaan. Het CDC adviseert apparaten minstens 30 minuten voor het slapen uit te zetten.

4. 04

   Vast tijdstip? Wek een kwartier eerder

   De methode werkt alleen als de nachtangst elke nacht ongeveer op hetzelfde tijdstip begint: begint die in je dagboek meestal rond 21.30 uur, dan wek je om 21.15 uur. Verschilt het begintijdstip duidelijk van nacht tot nacht (zoals 22.00 en 22.40 uur in het voorbeelddagboek), dan is deze methode niet geschikt; richt je dan op het slaapritme.

5. 05

   Wek zacht en houd het twee weken vol

   Raak de schouder van je kind aan; het is genoeg als je kind even de ogen opent of iets mompelt, daarna slaapt het verder. Kinderneurologie.eu noemt ook even uit bed halen om te plassen. Herhaal dit twee weken lang elke nacht op hetzelfde tijdstip. Is de nachtangst na twee weken niet minder geworden of juist vaker voorgekomen, bespreek dit dan met de huisarts.

Wanneer ga je met nachtangst naar de huisarts?

Af en toe nachtangst die vanzelf overgaat, zonder sporen de volgende ochtend, hoort bij deze leeftijd. In de volgende situaties neem je contact op met de huisarts; die verwijst je zo nodig door naar een kinderarts, kinderneuroloog of slaapcentrum. De criteria komen van MedlinePlus, de NHS en Kinderneurologie.eu.

Een kanttekening: nachtangst komt het meest voor tussen 3 en 8 jaar, maar begint bij de meeste kinderen al eerder. Daarom raadt de NHS aan naar de huisarts te gaan als nachtangst voor het eerst ná het vijfde jaar begint; nachtangst die eerder begon en doorgaat tussen 5 en 8 jaar is op zichzelf geen reden.

Hoort erbij	Let op — naar de huisarts
Af en toe; je kind en de rest van het gezin zijn overdag uitgerust	Komt vaak voor of verstoort de slaap regelmatig (één van de twee is genoeg)
Begon vóór het vijfde jaar en wordt met de jaren minder	Begon pas na de vijfde verjaardag, of gaat door na de twaalfde
In de eerste uren van de nacht, één keer per nacht	Een patroon dat al nachten duurt: komt de meeste nachten meerdere keren terug, of bewegingen van armen en benen vallen steeds meer op dan het gillen
Overdag geen verandering in spelen, eten of humeur	Er zijn andere klachten: bijv. elke nacht snurken met herhaaldelijk korte ademstops in de slaap, of overdag erg slaperig
Zit rechtop te gillen en slaapt daarna verder	Je kind bezeerde zich of het scheelde weinig (uit bed gevallen, naar de trap gelopen)

Deze tabel gaat over wat al nachten terugkomt; zie je op een nacht voor het eerst verstijven of schokken, volg dan de criteria voor een ambulance hieronder.

Snel ademen en spartelen komen bij nachtangst vaak voor. Bij een epileptische aanval beschrijft de NHS dat het lichaam of een deel ervan stijf wordt, trekt of schudt; de ogen kunnen opzij draaien en het hoofd kan meedraaien.

Zie je zoiets, dan zegt de eerstehulpgids van de NHS dat je een ambulance moet bellen als het de eerste aanval van je kind is of als de aanval langer dan 5 minuten duurt.

Dat geldt ook als je kind daarna niet helemaal bijkomt of de ene aanval na de andere krijgt zonder tussendoor bij te komen, ernstig gewond is geraakt of na de aanval moeilijk ademt.

In Nederland is het alarmnummer 112.

Wat officiële instanties zeggen

De Britse gezondheidsdienst NHS stelt dat nachtangst bij de meeste kinderen vanzelf overgaat en dat de behandeling afhangt van de oorzaak: is er een aandoening die de slaap verstoort, zoals slaapapneu, dan is het beheersen daarvan de eigenlijke behandeling. Daarom is de regel over snurken en ademstops in de tabel belangrijk.